Τρίτη 3 Νοεμβρίου 2026, 8:15’μμ ζωντανά & διαδικτυακά

Στην 4η Συνάντηση του Σεμιναρίου «Πολιτική & Ψυχολογία στη Μεγάλη Οθόνη» (Τρίτη 3/11/2026, 8:15’μμ) συζητάμε το φιλμ «Χάνα Αρέντ» (Hanna Arendt, 2011) της Margarethe von Trotta. Πριν λίγες μέρες έγιναν εκλογές στο Ισραήλ μια χώρα που έχει δικαίως αποκτήσει το χαρακτηρισμό κράτος-δολοφόνος. Σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε τι συμβαίνει εκεί συζητάμε με αφορμή την ταινία για αυτές και για την φιλοσοφική άποψη της Arendt περί της «κοινοτοπίας του κακού». Το κακό, η διαστροφική τάση ενός προσώπου, σύμφωνα με αυτή, σε αντίθεση με το καλό και το ενάρετο, δεν είναι έμφυτο σε έναν χαρακτήρα, δεν τον προκαθορίζει εκ γενετής. Είναι απόρροια αδυναμίας αντίκρουσης άνωθεν εντολών. Τα πιο φρικτά εγκλήματα μπορούν να διαπραχθούν από απολύτως συνηθισμένους ανθρώπους, όταν παύουν να σκέφτονται κριτικά τις πράξεις και τις συνέπειές τους και υπακούν τυφλά στους ανωτέρους τους με γραφειοκρατικό και μηχανικό τρόπο. «Υπάρχει μια ιδιότυπη αλληλεξάρτηση μεταξύ της έλλειψης κριτικής σκέψης και του κακού», υποστηρίζει. Σε κάθε περίπτωση ο «δολοφόνος» λειτουργεί άβουλα, ακολουθώντας ιεραρχικές διαδικασίες, δίχως να διαθέτει το παραμικρό συναίσθημα για τα θύματα του. Πρόκειται για μια υπερβολική και ανατρεπτική άποψη, που καθώς πηγάζει από κάποιον που όλη η φυλή του ξεκληρίστηκε μπορεί να θεωρηθεί ως και προβοκατόρικη. Το σεμινάριο πραγματοποιείται κάθε Τρίτη στις 8.00μ.μ. στο στέκι της Δράσης, (Πάρνηθος 21, Βριλήσσια) και διαδικτυακά μέσω της πλατφόρμας zoom. Εισηγητής ο Παναγιώτης Δενδραμής, πτυχιούχος τμήματος Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ, με δίπλωμα σκηνοθεσίας (Σχολή Σταυράκου) και μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης στην ιστορία και θεωρία του κινηματογράφου. Είναι διδάκτορας του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης (διατριβή "Η κινηματογραφική εκπαίδευση στην Ελλάδα"), όπου δίδαξε ως ακαδημαϊκός υπότροφος. Διδάσκει ιστορία του κινηματογράφου στη Σχολή Σταυράκου. Γερμανία, Λουξεμβούργο, Γαλλία, Δραματική, Βιογραφική, 2012. Διάρκεια: 113’. Σκηνοθεσία: Margarethe von Trotta. Σενάριο: Margarethe von Trotta,Pamela Katz. Πρωταγωνιστούν: Michael Degen, Ulrich Noethen, Barbara Sukowa, Axel Milberg, Janet McTeer, Julia Jentsch, Nicholas Woodeson, Klaus Pohl, Julia Jentsch. Η Arendt (1906-1975) υπήρξε από τους στοχαστές που με τη βαθύτητα και την πρωτοτυπία του έργου τους σημάδεψαν τον 20ό αιώνα. Γεννήθηκε Γερμανοεβραία, σώθηκε από τους χιτλερικούς διωγμούς δραπετεύοντας στη Γαλλία και από εκεί στις ΗΠΑ, όπου έζησε ως τον θάνατό της διατηρώντας πάντα στενούς δεσμούς με την πατρίδα της. Έγραψε ανεξάντλητο αριθμό βιβλίων που έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες, συμμετείχε σε αμέτρητα συνέδρια, δημοσίευσε χιλιάδες άρθρα. Ακόμα και σήμερα πραγματοποιούνται συζητήσεις και γίνονται αναφορές στις αίθουσες διδασκαλίας και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τη ζωή και το έργο της. Η άνοδος του ναζισμού, η ανάδυση του αυταρχισμού, του εθνικισμού, του ακραίου λαϊκισμού και η ευθύνη του ατόμου ως πολίτη απέναντι στην εξουσία αποτελούν κομβικές πτυχές της σκέψης της, βοηθούν στην κατανόηση του ζόφου της εποχής μας και των πηγών φωτός που μπορούν να τον διαλύσουν και εξακολουθούν να λειτουργούν ως προειδοποίηση για τις σημερινές κοινωνίες. Πανίσχυρη προσωπικότητα η Άρεντ από εκείνες που λατρεύεις να παρακολουθείς να ξετυλίγουν τις ιδέες τους, που ακόμη και αν δεν σε βρίσκουν σύμφωνο, εντούτοις σου προκαλούν την ανάγκη να μελετήσεις κάθε διάσταση τους. Παρόλα αυτά, δεν υπάρχουν πολλά φιλμ για αυτήν. Το 2012 η Γερμανίδα σκηνοθέτης Margarethe von Trotta γύρισε την ομώνυμη βιογραφική ταινία με την Barbara Sukowa στον κεντρικό ρόλο. Πρόκειται για την πολλοστή φορά στην μακρά καριέρα της που η von Trotta προβάλει τον βίο μια πανίσχυρης γυναικείας προσωπικότητας. Με αυτή της την ταινία, μάλιστα, σχηματίζει μια χαλαρή φεμινιστική τριλογία με την «Χαμένη Τιμή της Κατερίνας Μπλουμ» (1975) και την «Ρόζα Λουξεμπούργκ» (1986). Το γεγονός ότι η τελευταία είχε επίσης πρωταγωνίστρια την εντυπωσιακή Sukowa (η Lola του Fassbinder), απλώς ενισχύει τη σύνδεση. Αν και η σκηνοθέτης αρνείται συνεχώς τον χαρακτηρισμό, παραμένει μία από τις σπουδαίες φεμινιστικές δημιουργούς του σινεμά. Οι ταινίες της έχουν μια αίσθηση αμεσότητας που θυμίζει τις ένδοξες μέρες του δεύτερου κύματος φεμινισμού. Προσεγγίζει ανθρωπιστικά τις μάχες των ηρωίδων της, κάτι που είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό στην περίπτωση της Arendt, αφού η φιλόσοφος ήταν το ακριβώς αντίθετο από φεμινίστρια. Η ταινία ξεκινά με τη σύλληψη, το 1960, του ναζί Άντολφ Άιχμαν στην Αργεντινή από μυστικούς πράκτορες του Μοσάντ και της Σιν Μπετ, της υπηρεσίας ασφαλείας του Ισραήλ. Ήταν ένας από τους διαβόητους εγκληματίες πολέμου, ο υπεύθυνος για ανείπωτες θηριωδίες ενάντια στους Εβραίους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Άουσβιτς και της Τρεμπλίνκα. Με συνοπτικές διαδικασίες οδηγείται ενώπιον της ισραηλινής δικαιοσύνης και ακολουθεί η, κάτω από δρακόντεια μέτρα ασφαλείας, ακροαματική διαδικασία. Το γεγονός γίνεται πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Νέας Υόρκης, όπου η Arendt ζει με τον σύζυγό της. Η πρότασή της να καλύψει τη δίκη (1961) γίνεται δεκτή από τον συντάκτη του περιοδικού The New Yorker, Ουίλιαμ Σον. H στάση του Άιχμαν στο δικαστήριο αποτελεί το έναυσμα για τη θεωρία της για τη φύση του κακού που είναι ευρέως γνωστή ως «η κοινοτοπία του κακού». Ο Άιχμαν, ήταν καθ΄ ομολογίαν του οπαδός του Führerprinzip, δηλαδή της Αρχής του Ηγέτη, κεντρική θέση του Τρίτου Ράιχ σύμφωνα με την οποία οι εντολές του Χίτλερ υπερέχουν όλων των νόμων, υιοθέτησε δε την διαβόητη «άμυνα της Νυρεμβέργης» υποστηρίζοντας ότι απλώς εκτελούσε εντολές και ότι δεν μπορούσε να κατηγορηθεί για εγκλήματα πολέμου. Αντί να εξοργιστεί με την ομολογία του, η Hannah, κατέληξε στην άποψη, την οποία και υποστήριξε με πάθος ότι οι Ναζί δεν ήταν μανιακοί κοινωνιοπαθείς με ασεβείς επιθυμίες, αλλά κυρίως γραφειοκράτες που ήθελαν να προωθήσουν την καριέρα τους παρά να αφοσιωθούν σε κάποιο υπέρτατο, φανατικό ιδανικό. Ως εκ τούτου, οι φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν κατά των Εβραίων και άλλων ομάδων: κομμουνιστών, ομοφυλόφιλων, ρομά κλπ απέκτησαν ένα πολύ πιο τρομακτικό και καθολικό νόημα: κατάλληλα παρακινημένοι και κάτω από κατάλληλες συνθήκες, όλοι μα όλοι οι άνθρωποι είναι ικανοί για απάνθρωπες ενέργειες. Είναι μια πολύπλοκη σύλληψη πρωτοποριακή για την εποχή της. Είναι δύσκολο να είσαι αυτός που αμφισβητεί τα καθιερωμένα, αλλά η φιλόσοφος πνεύμα ανήσυχο και αιρετικό δεν δίστασε να έρθει σε άμεση κόντρα με μέντορες, συναδέλφους, μυστικές υπηρεσίες, εκδότες και κυρίως με το σώμα των αναγνωστών της, ουσιαστικά ακυρώνοντας τις άμεσες ευθύνες του στυγερού Άιχμαν. Η άποψη της στέλνει τον φονιά στην κρεμάλα όχι για τις πράξεις του, που τις θεωρεί αποτέλεσμα ηθικής υποταγής στον νόμο των εντολών, αλλά γιατί υπηρέτησε ένα καθεστώς που στερεί σε μια φυλή το δικαίωμα ύπαρξης. Η Arendt στη συνέχεια δέχεται σφοδρή κριτική καθώς όλοι θεωρούν ότι παίρνει το μέρος του βίαιου εγκληματία και σχεδόν επιτίθεται στους δικούς της ανθρώπου. Ακόμη και ορισμένοι από τους πολύ αγαπημένους φίλους της στρέφονται εναντίον της. Περιστασιακές αναδρομές (στο φιλμ τις παρακολουθούμε μέσα από τα ένθετα φλασ-μπακ) οι οποίες περιγράφουν τον θυελλώδη νεανικό έρωτα της Arendt με τον καθηγητή της στην Γερμανία, και κατηγορούμενο για συνεργασία με τους ναζί, Martin Heidegger, τροφοδοτούν αφενός αυτές τις κατηγορίες και αφετέρου τον εσωτερικό της αγώνα, ειδικά όταν εκφράζει το συμπέρασμα ότι «η σκέψη είναι μια μοναχική υπόθεση». Τα αγαπημένα θέματα της Von Trotta: οι ισχυρές γυναίκες, οι πολιτικές ευαισθησίες, η επιρροή του προσωπικού στο πολιτικό και το αντίστροφο, καθιστούν την επιλογή της Arendt, ως θεματική, απολύτως εύλογη. Αλλά η σκηνοθέτης δεν ενδιαφέρεται τόσο για τις πολιτικές θεωρίες της φιλοσόφου, απλά την εξετάζει ως ενσάρκωση της δύναμης και της σοφίας μιας εβραίας που επέζησε του Ολοκαυτώματος. Είναι ίσως ένας πιο ασφαλής τρόπος να αντιμετωπίσει κανείς την κληρονομιά της Arendt, καθώς μια μυθοπλαστική αφήγηση δεν θα μπορούσε, πιθανόν, να την αποδώσει δίκαια. Η σκηνοθεσία είναι στιβαρή, δημιουργεί μια πινακοθήκη χαρακτήρων, που όλοι τους κινούνται γύρω από την κεντρική ηρωίδα, περιγράφοντας τις περίπλοκες και αντισυμβατικές της σχέσεις τόσο με το στενό φιλικό της περιβάλλον, όσο και με το ακαδημαϊκό. Αφηγούμενη τα της δίκης του Eichmann επικεντρώνεται στα ζητήματα που εξ αιτίας της ανεδείχθησαν: τα σχετικά με την εβραϊκότητα της ηρωίδας και την άποψη της για τις ευθύνες των ηγεσιών των εβραϊκών κοινοτήτων στην Ευρώπη. Η απίστευτα δυνατή ερμηνεία της Sukowa στον πυρήνα του φιλμ αναδεικνύει τα σημαντικά ερωτήματα για τους στοχασμούς της φιλόσοφου, ακόμα κaι αν δεν τολμά να τα απαντήσει. Κινηματογραφική Λέσχη Βριλησσίων Cine Δράση